CBAM Nedir? | Carbonometry

🏛 CBAM Nedir?

Karbon Sınır Düzenleme Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism — CBAM), Avrupa Birliği'nin Avrupa Yeşil Mutabakatı kapsamında hayata geçirdiği bir karbon fiyatlandırma aracıdır. AB Tüzüğü 2023/956 ile resmileşen CBAM, AB'ye ithal edilen belirli ürünlerin üretim sürecinde açığa çıkan karbon emisyonlarına eşdeğer bir maliyet yüklemeyi amaçlar.

Temel mantık şudur: AB'deki üreticiler Avrupa Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) kapsamında karbon için ödeme yaparken, AB dışından ithal edilen ürünler bu maliyetten muaf tutulmamalıdır — aksi takdirde "karbon kaçağı" (carbon leakage) riski doğar. CBAM bu dengeyi kurmaya çalışır.

    Türkiye için kritik nokta:
    Türkiye, AB'ye yaklaşık 3–4 milyon ton/yıl çelik ihraç etmektedir.
    Türkiye'nin henüz işlevsel bir karbon fiyatlandırma sistemi (ETS/karbon vergisi) olmadığından,
    CBAM kapsamındaki ihracatta tam sertifika maliyeti ödenmesi gerekecektir.
    2026 itibarıyla bu maliyet ton başına 60–100 EUR düzeyine ulaşabilir.
  

📅 Uygulama Takvimi

✓

Ekim 2023 — Geçiş Dönemi Başlangıcı

Çeyrek bazlı raporlama zorunluluğu başladı. Sertifika satın alma yok, sadece veri bildirimi. AB CBAM Registry'de kayıt gerekiyor.
▶

2024–2025 — Geçiş Dönemi Devam

Her çeyrek CBAM raporu sunulmaya devam edilmektedir. Firmaların emisyon verilerini toplamayı ve raporlama süreçlerini kurmayı öğrendikleri dönem.
○

Ocak 2026 — Tam Uygulama

CBAM sertifikaları (CBAM certificates) satın alma zorunluluğu başlar. İthalatçı, ithal ettiği ürünün gömülü emisyonu × AB ETS karbon fiyatı kadar sertifika satın almak zorunda. İthalatçı = AB'deki alıcı firma.
○

2026–2034 — Kademeli Genişleme

CBAM kapsamı genişleyebilir; kapsam dışındaki sektörler için de değerlendirme yapılması beklenmektedir. EU ETS bedava sertifika tahsisi aşamalı kaldırılır.

🧮 SEE (Özgül Gömülü Emisyon) Nasıl Hesaplanır?

CBAM'ın temel metriği Özgül Gömülü Emisyon (Specific Embedded Emissions — SEE) değeridir. Birim: tCO₂e / ton ürün.

Formül: SEE = (Doğrudan Emisyon + Dolaylı Emisyon) ÷ Üretim Miktarı (ton)

Doğrudan emisyonlar: Üretim sürecinde doğrudan açığa çıkan CO₂e. Kok yanması, kireçtaşı kalsinasyonu, doğal gaz yakımı gibi.
Dolaylı emisyonlar: Elektrik tüketiminden kaynaklanan emisyonlar. Kullanılan elektriğin şebeke emisyon faktörü ile çarpılır. Türkiye için: 0,000485 tCO₂/kWh (TEİAŞ 2022 değeri).

Gerçek tesis veriniz yoksa AB varsayılan değerleri kullanılabilir (Tüzük 2023/1773 Ek III). Ancak gerçek veriniz AB varsayılanından düşükse kendi verilerinizi sunmak mali açıdan avantajlıdır.

    Örnek: Türkiye'de EAF hattı kullanan bir çelik üreticisi,
    420 kWh/ton elektrik ve 15 m³/ton doğal gaz tüketiyorsa:

    Dolaylı: 420 × 0,000485 = 0,2037 tCO₂/ton

    Doğrudan: 15 × 0,00205 = 0,0307 tCO₂/ton

    SEE ≈ 0,23 tCO₂/ton — AB varsayılan (2.234) değerinin çok altında ✅

⚙️ Çelik Üretim Hatları

Türkiye çelik sektöründe üç temel üretim hattı kullanılmaktadır. Her birinin emisyon profili ve dolayısıyla CBAM maliyeti önemli ölçüde farklılık gösterir.

🔥 BF-BOF

1.8–2.3

Yüksek Fırın – Bazik Oksijen Fırını. Demir cevheri + kok kömürü ile pik demir üretilir, ardından BOF'ta çeliğe dönüştürülür. Entegre tesisler. Yüksek karbon yoğunluklu süreç.

Yüksek Emisyon

⚡ EAF

0.3–0.7

Elektrik Ark Ocağı. Hurda çelik ağırlıklı; elektrikle ergitme. Türkiye'deki çelik üreticilerinin ~%70'i bu hattı kullanır. Düşük emisyon, özellikle yenilenebilir enerjiyle.

Düşük Emisyon

🌀 DRI-EAF

0.8–1.4

Doğrudan İndirgeme + EAF. Doğal gaz ile demir cevheri DRI'ye indirgenir, ardından EAF'ta çeliğe dönüştürülür. Orta düzey emisyon. Gelecekte yeşil hidrojenle önemli ölçüde azaltılabilir.

Orta Emisyon

* SEE değerleri tCO₂e/ton birimindedir. Gerçek değerler tesis bazında değişir.

📦 Hangi Çelik Ürünleri CBAM Kapsamında?

CBAM'ın ilk aşamasında (çelik sektörü için) aşağıdaki Kombine Nomenklatür (CN) kodlarına giren ürünler kapsam dahilindedir:

CN Kodu	Ürün	AB Varsayılan SEE
YARIM MAMUL
7206	Çelik İngot ve Birincil Formlar	2.062 tCO₂/ton
7207	Yarı Mamul Çelik (Kütük/Blum)	2.062 tCO₂/ton
YASSI ÇELİK
7208	Sıcak Haddelenmiş (≥600mm)	2.078 tCO₂/ton
7209	Soğuk Haddelenmiş (≥600mm)	2.111 tCO₂/ton
7210	Kaplamalı / Galvanizli (≥600mm)	2.134 tCO₂/ton
UZUN ÇELİK
7213	Tel Çubuk (Makaralar)	2.234 tCO₂/ton
7214	Çelik Çubuk / İnşaat Demiri	2.234 tCO₂/ton
7216	Profil Çelik (H, I, U profiller)	2.234 tCO₂/ton
TÜP & BORU
7304	Dikişsiz Çelik Boru	2.234 tCO₂/ton
7306	Kaynaklı Çelik Boru	2.234 tCO₂/ton

AB varsayılan SEE değerleri: EU Regulation 2023/1773 Annex III. AB, sonraki dönemlerde bu değerleri güncelleyebilir.

📋 CBAM Raporu Nasıl Hazırlanır?

Geçiş dönemi (2023–2025) için adımlar:

AB'deki ithalatçı firma CBAM Registry'ye kayıt olur (cbam.ec.europa.eu).
Her çeyreğin sonundan itibaren 1 ay içinde rapor sunulur (ör. Q1 için → 30 Nisan'a kadar).
Rapora şunlar girilir: CN kodu, ithal edilen miktar (ton), her CN kodu için SEE değeri (tCO₂e/ton).
SEE olarak ya kendi hesaplanmış değerinizi ya da AB varsayılan değerini kullanabilirsiniz.

Not: Geçiş döneminde sadece raporlama yapılmaktadır; sertifika satın alma yükümlülüğü 2026'dan itibaren başlayacaktır. Bu dönem, tesis verilerinizi derlemeniz ve raporlama süreçlerinizi kurmanız için kritik bir hazırlık fırsatıdır.

Türk ihracatçı olarak siz ne yapmalısınız?

Tesis enerji ve malzeme tüketim verilerinizi toplayın (elektrik faturası, gaz sayacı, kok/kömür alım kayıtları).
Bu araç ile SEE değerinizi hesaplayın.
AB'deki alıcı firmanıza SEE raporunu iletin — onlar beyanname sunarken kullanacaklar.
Mümkünse üçüncü taraf doğrulayıcı (verifier) ile çalışın; 2026 sonrası zorunlu olacak.

💡 Türk Üreticiler için CBAM İpuçları

Kendi verinizi kullanmak avantajlı: Türkiye'deki EAF hattı çelik üreticilerinin gerçek SEE değerleri genellikle AB varsayılanının (2.234 tCO₂/ton) çok altındadır. Kendi verinizi sunarak AB'deki alıcınızın ödeyeceği CBAM maliyetini düşürebilirsiniz.
Yenilenebilir enerji geçişi kritik: Elektrik tüketiminin büyük pay tuttuğu EAF hatlarında, yenilenebilir enerji sözleşmesi (PPA / GES kurulumu) SEE değerini belirgin biçimde düşürür ve rekabet avantajı sağlar.
Türkiye ETS süreci: Türkiye'nin kendi ETS'ini (Gönüllü Karbon Piyasası → zorunlu ETS) kurması durumunda, ödenen karbon vergisi CBAM sertifika maliyetinden düşürülebilecektir. Bu gelişmeyi takip edin.
Alıcı ilişkileri: AB'deki alıcı firmalar sizi CBAM verileri için baskılayacaktır. Hazır raporunuz olması müşteri güveni ve sözleşme devamlılığı için önemlidir.
Veri kalitesi: İleride akredite doğrulama zorunlu olacak. Şimdiden sayaç bazlı enerji takibi ve malzeme kayıtlarını düzenli tutmaya başlayın.

    2026 Maliyet Etkisi Örneği:

    1.000 ton çelik ihracatı × SEE 2.234 tCO₂/ton × AB ETS fiyatı ~80 EUR/tCO₂
    = ~178.720 EUR / çeyrek CBAM maliyeti (AB varsayılan değeriyle).

    Gerçek SEE değeri 0.5 tCO₂/ton olan bir EAF üreticisi için aynı hesap:
    1.000 × 0.5 × 80 = 40.000 EUR — yani
    %78 daha az maliyet.
  

Hemen Değerlendirme Yapın

Ürününüzün SEE değerini hesaplayın, AB varsayılanıyla karşılaştırın,
AB alıcınız için hazır rapor oluşturun.

🏭 Değerlendirme Başlat

🇪🇺 CBAM Nedir?